Skyscraper large
ضرورت برخوردارى كودكان از محيط زيست سالم

این حقّ هم بخشی از حقوق بشر است

IMAGE634754877724796250

عکس از بهرام تندران

امیرعباس میرنیام

حقِ برخوردارى از محیط زیست سالم بخشی از حقوق بشر است. این حق در زمره ی حقوق همبستگی است که بخشی از نسل سوم حقوق بشر محسوب می شود. نسلی که بر وظایف ایجابی دولت ها در قبال شهروندان و مشارکت شهروندان در تصمیم گیری های عمومی توجه ویژه ای دارد. بر اساس بیانیه استکهلم که سند بین المللی ارزشمندی در زمینه ی حقوق محیط زیست به شمار می رود انسان، مسئول حفاظت و بهبود محیط زیست برای نسل های حاضر و آینده خواهد بود. با این حال انسان امروزی در وضعیت پیچیده ای گرفتار شده است. از یک سو رشد صنعتی و اقتصادی آدمیان، زمینه ی آسیب هایی جدی را به محیط زیست زمین فراهم آورده است و از سوی دیگر با پیشرفت آگاهی و بالارفتن معیارهای زندگی سالم، توجه به محیط زیست و تلاش برای حفظ و بهبود آن ضروری تر از گذشته به چشم می آید. از این رو در سال های اخیر تفکیک میان محیط زیست کره ی خاکی و توسعه ی اقتصادی و اجتماعی انسان به شدت دشوار می نماید. بسیاری بر این باورند که آینده ی انسان بدون توجه به محور های سه گانه ی حفاظت از محیط زیست، توسعه پایدار و حقوق بشر غیر قابل تصور است. پیوند میان این سه عامل نتیجه ی اهمیت حفظ زمین و منابع آن برای نسل های آتی است  سیاره ای که بقای آن به معنای بقای انسان و نابودی آن برابر با نابودی اوست. همچنین در نظر گرفتن موازین حقوق بشر، این امکان را فراهم می آورد که تمامی شهروندان در تصمیم گیری های اجتماعی، سیاسی و محیط زیستی مشارکت نمایند و از یک سو با کم کردن آسیب های ناشی از زیاده خواهی دولت های ملی و سرمایه داران صاحب نفوذ در جهت حفظ محیط زیست برایند و از سوی دیگر با در نظر گرفتن چشم اندازی از آینده، حقوق انسانهایی را که هنوز به دنیا نیامده اند، در نظر گیرند. برای همین لازم است بدانیم که توسعه ی اقتصادی انسان در گرو در نظر گرفتن ضرورت های حفظ محیط زیست و رعایت موازین حقوق بشر است.

محیط زیست، توسعه اقتصادی و اجتماعی پایدار

توسعه پایدار در گرو متعادل کردن اهداف اقتصادی و ابزار صنعتی در مسیر حفظ محیط زیست و میراث مادی و معنوی زمین برای آیندگان است. بر اساس اعلامیه ریودوژانیرو انسان موضوع اصلی و دلمشغولی توسعه پایدار است و حق دارد از زندگی سالم و مولد و همگام با طبیعت برخوردار باشد. تنوع گیاهی و جانوری مثالی است از آنچه که متأسفانه انسان امروزی مانع از برخورداری  نسل آینده از آن می شود. هر روز ده ها گونه ی جانوری منقرض می شود. امروزه برخی از گونه های جانوری به خصوص گونه هایی از بندپایان در حالی منقرض می شوند که هرگز شناخته نشده اند و هیچ نمونه ای از توالی ژن های آن ها به دست نیامده است. بر اساس تعریف اعلامیه ریودوژانیرو تنوع گیاهی و جانوری بخشی از منابع زمین است و نسل آینده حق دارد از آن برخوردار باشد. کودکان نزدیک ترین افراد به نسل آینده هستند. آن ها بیش از سایرین عمر خواهند کرد و ارزش های ما را به نسل های بعد منتقل خواهند نمود. پس ضروری است بدانیم کودکان از چه حقوقی در قبال محیط زیست خود برخوردارند. 

کودکان و حق محیط زیست

در ماده ۲۴ کنوانسیون حقوق کودک حق کودکان بر برخورداری از محیط زیست سالم به رسمیت شناخته شده است: بر اساس بند ه این ماده دولت ها می باید تضمین کنند که تمام اقشار جامعه خصوصاً والدین و کودکان از مزایای تغذیه ، شیر مادر، بهداشت و بهداشت محیط زیست بهره مند هستند.

اساساً حق بر محیط زیست به صورت های گوناگونی ایجاد می شود. اما پاره ای از این حقوق از اهمیت بیشتری برای کودکان برخوردار است. در ادامه ضمن اشاره به حقوق افراد بر محیط زیست با تکیه بر حقوق کودکان خواهیم پرداخت.

۱- حق دسترسی به اطلاعات محیط زیستی: تمامی افراد به خصوص کودکان حق دارند که درباره ی وضعیت محیط زیستی کره زمین و سکونتگاه منطقه ای خود اطلاع حاصل کنند. دولت ها موظفند این اطلاعات را در اختیار شهروندان خود قرار دهند. همچنین ضروری است که ابزار و امکانات کافی برای در اختیار گذاشتن این اطلاعات به کودکان فراهم گردد. کودکان با استفاده از این اطلاعات خواهند توانست  شناخت دقیق تری از وضعیت پیرامونی خود و جایگاه خود بر روی کره زمین به دست آورند تا در آینده بتوانند نقش پررنگی در مشارکت در تصمیم گیری های عمومی در حوزه ی محیط زیست داشته باشند.

۲- حق آموزش محیط زیستی: همه ی شهروندان به خصوص کودکان می باید در زمینه ی محیط زیست و نحوه ی مواجهه با آن آموزش ببینند. اگر افراد از دوران کودکی نیاموزند که در برخورد با مسایلی نظیر تنوع گیاهی و جانوری، آلودگی های محیط زیستی، از بین رفتن زیستگاه های آسیب پذیر و کم یاب و سایر مسایل زیست محیطی چه عکس العملی نشان دهند باید انتظار داشته باشیم که محیط زیست انسانی و جانوری تا دهه های آینده در وضعیت اسفبارتری نسبت به امروز قرار بگیرند. از این بابت ضروری است دولت ها و نهادهای عمومی غیر دولتی و غیر انتفاعی به کودکان بیاموزند که منابع کره زمین محدود است و محیط زیست این کره هر روز در معرض آسیب های بیشتری قرار می گیرد. کودکان می باید به نقش خود در جلوگیری از ادامه ی آسیب های زیست محیطی پی ببرند و باور داشته باشند که انسان می تواند نه تنها این آسیب ها را متوقف کند که شاید روزی بتواند وضعیت زیست محیطی زمین را ارتقا دهد. 

۳- حق برخورداری از توسعه: بر اساس اعلامیه ریو حق برخورداری از توسعه باید به گونه ای باشد که نیازهای مربوط به محیط زیست نسل حاضر و آینده را محقق کند. همانگونه که گفتیم توسعه اقتصادی توسعه اجتماعی و محیط زیست سه رکن اصلی مفهوم توسعه پایدار هستند. از این بابت تمامی شهروندان می باید از توسعه ای برخوردار باشند که نه تنها فاصله ی میان فقیر و غنی را کم کند و سبب بالندگی فرهنگ های بشری گردد که کمترین آسیب را به محیط زیست وارد آورد. کودکان به عنوان وارثان فردا ونسلی که واسطه ی ما و آیندگان هستند بیشترین حق را در برخورداری از توسعه پایدار دارند. اگر ما نتوانیم برای کودکان امروز زمینه های برقراری توسعه پایدار را فراهم کنیم و اگر توسعه اقتصادی و صنعتی به بهای از بین رفتن محیط زیست انسانی و جانوری تمام شود حقوق نسل های آتی به عنوان بخش اساسی از حقوق بشر پایمال خواهد شد و میراث های فرهنگی انسان و همچنین میراث های زیستی کره ی زمین به آنان منتقل نخواهد شد. تعهد به ایجاد الزامات دسترسی به توسعه پایدار نشان دهنده ی مسئولیت پذیری و امانت داری ما انسان های امروز است.

۴- حق برخورداری از محیط زیست سالم به عنوان حق کودکان در کنوانسیون حقوق کودک: حق برخورداری از محیط زیست سالم که در بند ه ماده ۲۴ کنوانسیون حقوق کودک به آن اشاره شده است بسیار گسترده می باشد. اما با توجه به مشکلات زیست محیطی کنونی کره زمین می توان محورهایی برای آن در نظر گرفت.

۴-۱- استفاده پایدار از عناصر سازنده تنوع بیولوژیکی: پایداری محیط زیست وابسته به حفظ تنوع گونه های بیولوژیک موجود در آن است. هر گونه ی جانوری و گیاهی نماینده ی ژن ها و نحوه ی توالی منحصر به فردی است که تکرار ناشدنی به نظر می رسد. با نابودی هر گونه، یک فرصت برای تغییر شکل و تکامل حیات بر روی کره ی زمین از بین می رود. کودکان حق دارند که نظیر ما از این تنوع برخوردار شوند و آن را برای نسل های آتی نیز حفاظت کنند.

۴-۲- کاهش تغییرات آب و هوا: از مشکلاتی که همه ی انسان ها از جمله کودکان را تهدید می کند تغییرات ناگهانی و شدید جوی در سال های آینده است که در نتیجه ی دخالت های انسان در طبیعت به وجود خواهد آمد. تلاش در جهت کاهش این تغییرات از عمده اهداف انسان در سال های آینده به شمار می رود. بر اساس اسناد بین المللی از جمله اعلامیه ریو ، دولت ها در قبال تغییرات آب و هوا مسئولیت مشترک و متفاوت دارند.

۴-۳- کاهش آلودگی هوا: کودکان می باید در برابر آسیب های ناشی از آلودگی هوا محافظت شوند. آن ها از آسیب پذیر ترین افراد در قبال آلودگی های هوا محسوب می شوند و حق دارند که از مزایای هوای سالم برخوردار باشند.

۴-۴- حفاظت از آب شیرین: می دانیم که زیست انسان به شدت به منابع آب شیرین وابسته است در خالیکه حدود دو سوم از انسان ها به آب شیرین سالم و بهداشتی دسترسی ندارند. کودکان بزرگترین قربانیان عدم دسترسی گروه های انسانی به آب شیرین محسوب می شوند و حق دارند از آب شیرین سالم و بهداشتی برخوردار باشند.

گزاره ای که در ادامه می آید یکی از پر کاربرد ترین گزاره ها در اسناد و آرای بین المللی مرتبط به حق بر محیط زیست محسوب می شود: « محیط زیست یک مفهوم انتزاعی نیست بلکه فضای زندگی کیفیت حیات و بهداشت و سلامت انسان و سایر موجودات اعم از تولید شده و تولید نشده را نشان می دهد.» به همان اندازه که محیط زیست یک مفهوم انتزاعی نیست تلاش دولت ها و شهروندان در جهت پاسداری از اولین و در حال حاضر تنها زیستگاه بشری یعنی کره ی زمین نیز نباید انتزاعی باشد. تلاش ها باید به گونه ای باشد که نسل های آتی بتوانند حرکت زمین به سمت سیاره ای پاک و دارای گونه های زیستی متنوع را مشاهده کنند و کودکان به عنوان واسطه ی نسل حاضر با نسل های آینده می باید در مسیری قرار گیرند که بتوانند زمینه های دسترسی به این اهداف را بیاموزند و به درستی به کار بندند. اهدافی که اگرچه رسیدن به آن ها سخت به نظر می رسد اما بقای آدمیان و سایر حیات های موجود بر روی زمین به تحقق آن ها وابسته است.

این مطلب را در شبکه های اجتماعی به اشتراک بگذارید
Skyscraper large