Skyscraper large

تغییر یا عدم تغییر؛ مسأله این نیست

d56h4fgh3

شادان هاشمی

«اولین چیزی که در مدرسه یاد گرفتم این بود که بعضی ها احمق اند و دومین چیزی که یاد گرفتم، این بود که بعضی ها احمق ترند.» [۱]

تنها کافی است پای حرف های نسل پیش در مورد درس و مدرسه بنشینیم، یا سری به داستان ها، کتاب ها و فیلم های روایت گر آن دوره بزنیم. خاطراتی عموماً تلخ، و غالباً همراه با تجربه های تنبیه بدنی و تحقیر، که تنها با گذشت زمان ممکن است در قالب خاطراتی به یاد ماندنی روایت شوند. چنین نگاهی به مدرسه، که کودکان ساعات زیادی از وقت خود را در آن به سر می برند، در حال حاضر نیز با شدت و ضعف هایی در مناطق مختلف دیده می شود.  تغییراتی که طی سال های اخیر در نظام آموزشی، و سایر جنبه های آموزش و پرورش صورت گرفته است، تلاش هایی در جهت همگام کردن این نهاد و اقدامات آن، با نیازهای جامعه و ویژگی های بومی و جامعه شناختی آن بوده است. چرا که اولین سیاست آموزشی کشور ایران، طبق منشور نظام آموزشی آن، بازنگری و اصلاح ساختار برنامه ریزی و برنامه های آموزشی و روزآمد نمودن آنها در جهت پاسخگویی به نیازهای بومی و رهیافت های جدید علمی است.(منبع) هرچند که در یک نگرش ایده آل و متعالی، آموزش و پرورش هر کشور می بایست پیشگام جامعه باشد.

روش های آموزشی و شیوه های برخورد با دانش آموزان، که تغییرات آن در طی چند سال گذشته غیر قابل انکار و پذیرش است، تا حدودی در راستای هماهنگی با نظام های آموزشی مدرن حرکت کرده است. با این حال در بسیاری مناطق، عدم تسلط آموزگاران و مسئولین بر روش های تربیتی، و استفاده از طرق آموزشی سنتی همچنان رایج است. در کنار این روش ها و نحوه ی برخورد با دانش آموزان و کودکان، نظام آموزشی در معنای خاص و محتویات دروس ارائه شده به کودکان نیز همواره در حال تحول و آزمایش روش های گوناگون و جدید بوده است.

تحول بزرگ

بنیادی ترین و مهم ترین این تغییرات در چند سال اخیر، بر طبق سند تحول بنیادین آموزش و پرورش، که در سال ۱۳۹۰ توسط شورای عالی انقلاب فرهنگی به تصویب رسیده است، صورت گرفته و قسمت های عمده ای از این تغییر نیز در جریان است. به صورتی که سال ۹۰ را آغاز تحول عظیم در سیستم آموزشی کشور دانسته اند.

می توان گفت مشهودترین این اقدامات بر اساس سند مذکور، در خصوص تغییر ساختار نظام آموزشی مدارس از ۴-۳-۵ به ۳-۳-۶ و آنگونه که از صحبت ها و برنامه های مسئولین به نظر می رسد، سیستم ۳-۳-۳-۳ از سال تحصیلی ۹۳-۹۲ می باشد. هرچند که این تغییر بر اساس سند تحول تصویب شده، از نظر برخی مسئولین از جمله محمود فرشیدی –  وزیر آموزش و پرورش دولت نهم –  سطحی ترین برداشت از آن بوده است.(منبع) با این وجود تغییرات بنیادین و ساختاری نظام آموزشی، علیرغم مخالفت ها و ناهماهنگی های برنامه، به اجرا در آمده و تا چند سال تحصیلی آینده نیز این تحولات در جریان خواهد بود.

ساختار آموزشی مدارس در طی این ۳۳ سال بر مبنای ۵ سال دوره ی ابتدایی، ۳ سال دوره ی راهنمایی و ۳ سال دوره ی دبیرستان به علاوه ی پیش دانشگاهی برای متقاضیان ورود به دانشگاه بوده است. از آنجا که به عقیده ی مسئولین امر چنین نظامی برگرفته از ساختار آموزشی کشورهای غربی، و بی ارتباط با فلسفه ی تعلیم و تربیت اسلامی و محتوای بومی دروس بوده است، تغییرات بنیادین از این حوزه آغاز شد. از ابتدای سال تحصیلی ۹۲-۹۱ ساختار آموزشی به صورت ۳-۳-۶ در آمده که بر این مبنا، یک سال به دوره ی ابتدایی اضافه شده است. هم چنین طبق آخرین اظهارنظرهای وزیر آموزش و پرورش و یا معاونین وی، از امسال ساختار ۳-۳-۳-۳ اجرا خواهد شد. بدین معنا که دوره ابتدایی نیز به دو دوره ی ۳ ساله تقسیم میشود که هرکدام در مدرسه ای جدا و تحت سیستم آموزشی خاصی خواهند بود. از تفاوت های دوره ی اول و دوم دبستان، می توان به حذف نظام نمره دهی در دوره اول، و عدم برگزاری امتحانات به مفهوم سنتی و پیشین در آخر سال اشاره کرد. دوره ی متوسطه نیز شامل دو مقطع سه ساله می شود و پیش دانشگاهی هم به صورت کلی (به دلیل عدم تحقق اهداف ایجاد آن، مبنی بر آماده سازی دانش آموزان برای ورود به دانشگاه) حذف خواهد شد.

افزودن رشته های ورزشی تخصصی، بسته به توانایی های در نظر گرفته شده برای هر پایه نیز، از تغییرات صورت گرفته در نظام آموزشی نوین است.

مزایا و معایب

 در صحبتی با یکی از معلمین پایه ابتدایی، وی اضافه کردن پایه ششم به دوره ابتدایی را علاوه بر اقدامی در جهت آماده کردن دانش آموزان برای ورود به دوره راهنمایی و سطوح بالاتر، تلاش برای جامعیت بخشیدن و مفیدتر کردن مدرک پایان این دوره می داند. بدین صورت که کسانی که تحصیل را با مدرک اتمام دوره ابتدایی ترک می کنند، با این یک سال اضافه شده، توانایی ها و قابلیت های بیشتری در این حوزه کسب کرده باشند. (هرچند که ممکن است به نظر در مورد زمان حاضر که اکثر افراد تحصیلات خود را حداقل تا دیپلم ادامه می دهند، چنین فرض و پیش بینی ای جایی نداشته باشد.) 

همزمان با اضافه کردن یک سال به دوره ابتدایی، تغییراتی محتوایی نیز در کتاب های درسی صورت می گیرد. علاوه بر تدوین کتاب هایی مختص پایه ششم ابتدایی، کتب تمامی پایه ها نیز، سال به سال به تدریج مورد بازنگری و تغییر قرار می گیرند. این اقدام به سبب به روزرسانی کتب درسی و هماهنگ کردن برنامه های آموزشی با نیازهای محصلین در گروه های سنی مختلف حائز اهمیت است. برای مثال در صحبت با یکی از دبیران درس زبان انگلیسی، وی تغییر محتوا و سبک کتاب های این درس را اثربخش دانست. وی نزدیک شدن محتوای کتب درسی به استانداردهای آموزشی را از نتایج این اقدام برشمرد و به طور کلی تجدید نظر اساسی در محتوا و روش های آموزشی را ضروری دانست.

از طرفی، بسیاری از مسئولین و معلمان، این اقدام را تغییری عجولانه و فاقد هماهنگی های کافی دانستند. از آنجا که بنا بر اجرای این برنامه در زمان مشخص و دیرتری بوده است، راه اندازی سریع و عجولانه آن موجب برخی کاستی ها در امکانات و شرایط لازم شد. هرچند که علت اجرای پیش از موعد این طرح در جایی ذکر نشده است، اما تلاش بر جای دادن اجرای این طرح، در کارنامه وزیر آموزش و پرورش فعلی و در دست گرفتن مسئولیت تمام این پروژه، می تواند از عوامل این تصمیم باشد. در نتیجه ی چنین اقدامی، مشکلاتی بر سر اجرای طرح پدید آمد. از جمله ی آن، نبود معلمان آموزش دیده و مسلط به کتاب های درسی پایه ششم ابتدایی بوده است. از آنجا که کتب درسی تألیف شده برای این پایه، در سطح بالاتری از آموزش قرار دارند و دروس نسبت به پایه های پایین تر  تا حدی تخصصی می شوند، لازم بود معلمانی مسلط و آگاه، به تدریس این پایه بپردازند. وزارت آموزش و پرورش به دلیل عدم در نظر گرفتن این ضرورت، مبادرت به جابجایی معلمانی که درخواست انتقالی از شهرستان های دیگر به تهران را داده بودند، با شرط ادامه کار در این پایه تحصیلی کرد. اما با مخالفت معلمان و شکست این طرح، کلاس های آموزشی ضمن خدمت، در طول تابستان برای معلمان پایه پنجم برگزار شد و آنها همراه دانش آموزان سال پیش خود به پایه ششم ابتدایی رفتند.

از مشکلات دیگر اجرای عجولانه ی این طرح، کمبود فضاهای آموزشی و کلاس های درسی برای پایه ششم ابتدایی می باشد. از آنجا که این پایه در مدارس ابتدایی تدریس می شود، تجهیز کلاس و فضاهای آموزشی متناسب با آن در همه مدارس ابتدایی ضرورت پیدا می کند. کمبود فضا  از مشکلات پیش روی طرح ۳-۳-۳-۳ نیز خواهد بود که به دنبال آن مدارس ابتدایی هرکدام به دو مدرسه مجزا و در عموماً در مکان های متفاوت تقسیم می شود که مدرسه های گروه اول عنوان” دبستان ، دوره ی اول” و مدرسه های گروه دوم عنوان” دبستان ، دوره ی دوم” را خواهند داشت.

از طرف دیگر، مساله ای که در اجرای طرح ۳-۳-۶ نادیده گرفته شده است، تفاوت های سن بلوغ کودکان در این دوره های سنی است. حضور دختران پایه ششم ابتدایی، که اکثراً به حدی از بلوغ  رسیده اند، در کنار دختران محصّل پایه های اول و دوم ابتدایی می تواند مشکل ساز باشد. چراکه نحوه ی تعامل مسئولان و امکانات لازم برای هر گروه از کودکان متفاوت و مقتضی پیش بینی های خاصی است. هم چنین یکی کردن مقطع راهنمایی و دبیرستان، به عنوان متوسطه موجب می شود پسران به بلوغ رسیده سال های آخر دبیرستان با پسرانی که در سنین پایین تر و در نتیجه رشد جسمانی کمتری قرار دارند در یک محیط آموزشی قرار گیرند. این اختلاط علاوه بر دشوار نمودن اجرای سیاست های آموزشی، می تواند به افزایش تنش و درگیری بین دانش آموزان دامن بزند.

طبق گفته های یکی از معلمین دوره دبستان، که در سال گذشته تدریس در پایه ششم ابتدایی را آغاز نموده، کودکان در این گروه سنی، نسبت به سالهای قبل انرژی بیشتری دارند و اداره کردن کلاس با سیستم تک معلمی دبستان، بسیار دشوار است. تدریس مفید و اثربخش در کلاس های این گروه سنی، مستلزم حضور معلم های مختلف برای دروس گوناگون است که بتوانند اداره کلاس و نحوه ی آموزش  را که بسیار با پایه های قبلی ابتدایی متفاوت است، به درستی در دست گیرند.

در تلاش برای نتیجه مطلوب

بازگشت به نظام قدیم آموزشی و ایجاد تغییرات دوباره در آن، در صورتی واجد اثر مطلوب خواهد بود که با در نظر گرفتن اهداف آموزشی مطلوب، و هم چنین امکانات لازم برای اجرای آن صورت پذیرد. در کنار این تغییرات ساختاری و تلاش برای نزدیک کردن آن به استانداردهای نظام های آموزشی نوین و کارآمد، توجه به نحوه ی تعامل با دانش آموزان، و در نظر گرفتن ویژگی های کودک و ملزومات آن در برخورد با آنها، مسئله ای است که سهل انگاری نسبت به آن، حتی در فرض برقراری موثرترین ساختار آموزشی نیز با شکست مواجه خواهد شد. به بیانی می توان گفت که مسائلی چون روش های آموزشی در حوزه ی برخورد معلمان و دیگر مسئولان با دانش آموزان و فعالیت هایی که در کنار آموزش رسمی و کتابی صورت می پذیرد، محوری ترین و اثرگذارترین موضوع در این زمینه خواهد بود و بی توجهی به آن راه به جایی خواهد برد که تنها آموزش ارائه شده از جانب مدرسه به دانش آموزان،آموزش شناخت “احمق” و “احمق تر” باشد!

 


  • [۱] رنج ها و لذت های مدرسه / اورهان پاموک 
این مطلب را در شبکه های اجتماعی به اشتراک بگذارید
Skyscraper large