Skyscraper large

فراغت جدی ترین مشغله انسان

601046_4215932- محمد صادقی mohamad sadeghi محمد صادقى

محمد صادقی

با پایان یافتن فصل امتحانات و آغاز فصل تابستان، به همان میزان که استرس و فشار روحی ناشی از آن از  دانش آموزان و خانواده ها دور می شود، مسئله پر کردن اوقات فراغت دانش آموزان، همچون داستانی تکراری رخ می نمایاند. است. داستانی که همه ساله به دغدغه اصلی خانواده ها برای نحوه گذراندن سه ماه تعطیلات فرزندان خود بدل می شود و از سوی دیگر متولیان امر آموزش و پرورش را هم وادار می کند تا به تکاپوی بیشتری برای غنی سازی اوقات فراغت دانش آموزان بیفتند.

بی شک غنی سازی اوقات فراغت دانش آموزان و برنامه ریزی صحیح، اصولی و هدفمند برای هدایت رفتاری آنها از مهمترین ارکان فلسفه وجودی نظام تعلیم و تربیت در هر کشوری است.

کارشناسان علوم تربیتی اوقات فراغت را معیار مناسبی برای تشخیص سلامت و استحکام ساختار تربیتی جامعه می دانند.

از این رو، بهره برداری شایسته از زمان های فراغت، جامعه را به سوی سازندگی اخلاقی و شکوفایی اقتصادی هدایت می کند و در مقابل استفاده نامناسب از این فرصت ها، نا هنجاری های اجتماعی را بیشتر خواهد کرد.

در بسیاری از کشورهای دنیا برنامه ریزی در خصوص اوقات فراغت، از جمله برنامه های اولویت دار آنها به شمار می رود و مختص فصل خاصی نیست این در حالی است که در کشور ما مسئولان مدت کوتاهی مانده به فصل تابستان به فکر اوقات فراغت جوانان و برنامه ریزی برای آن می افتند در حالی که این امر به طورحتم بی فایده  خواهد بود.

بدیهی است که نوجوانی نه ماه از سال را درگیر درس و مشق و امتحان و استرس های همراه با آن بوده است، در دوران تعطیلات تابستانی با اشتیاقی وصف ناشدنی تمایل دارد تا به تفریح و سرگرمی بپردازد.

اما اگر این سرگرمی و تفریح، یا بدون برنامه ریزی و باری به هر جهت باشد و یا با برنامه ریزی غلط و سختگیرانه والدین و معلمان برای حضور حداکثری در کلاس های فوق برنامه باشد آفت های جبران ناپذیری را در رشد و بالندگی دانش آموزان برجای خواهد نهاد.

در این ایام متولیان امر، همچون مدارس، خانه های فرهنگ، مساجد و آموزشگاه های خصوصی در اندیشه فراهم آوردن اوقات فراغت مناسب و مفید برای دانش آموزان هستند اما همانگونه که در طی این سالها شاهد بوده ایم، با توجه به جمعیت بالای دانش آموزی کشور (۱۵ میلیون نفر) این برنامه ریزی ها تا رسیدن به وضعیت مطلوب فاصله بسیاری داشته و همین موضوع اهمیت توجه به آن را دو چندان می نماید.

اگر دانش آموزان برای گذراندن اوقات فراغت درست راهنمایی نشوند، ممکن است به انجام اموری گرایش پیدا کنند که آثار نامطلوبی بر آنها داشته باشد و لذا در این میان نقش والدین و مسئولان آموزش و پرورش به خصوص مربیان تربیتی پررنگ تر از دیگران ظاهر می شود و همه باید برای کمک به این قشر پویا و آینده ساز جامعه اهتمام ویژه بورزند.

اما اوقات فراغت چیست؟ جامعه شهری ایران اوقات فراغت فرزندان خود را چگونه رقم می زند؟ آیا منظور از اوقات فراغت تنها پر کردن ساعات بیکاری دانش آموزان و دانشجویان در فصل تابستان است؟ آیا مسوولان و متولیان بخش تعلیم و تربیت در کشورمان برای آن چه که به عنوان اوقات فراغت دانش آموزان یاد می شود چاره ای اندیشیده اند؟

این ها پرسش هایی است که برای پاسخ به آن احتیاج به نگاهی موشکافانه به این مقوله دارد تا بتوان ضمن رفع کاستی ها و خطاهای موجود، به برنامه ریزی دقیق تر و کاربردی تر برای ایام تعطیلات تابستانی فرزندان دست یافت.

در زبان فارسی فراغت در لغت به معنای آسودگی و آسایش است و معمولا در مقابل اشتغالات و درگیریهای روزمره به کار می رود. در معنای دیگری آمده است که فراغت در لغت به معنای فراغ، آسایش، آرامش و استراحت است و آزاد بودن از کار روزانه و هر گونه مجال و فرصت دیگر نیز معنی می دهد.

فراغت شامل فعالیت هایی جدا از اجبار های شغلی، خانوادگی و اجتماعی است که در آن فرد فقط به میل خود عمل می کند در نتیجه فراغت کار یا بیکاری نیست بلکه یک تجربه با ارزش زندگی است و به قول ارسطو: «فراغت جدی ترین مشغله انسان است.»

بدیهی است فضای مدرسه هر چند هم از امکانات و مربیان کار آمد برخوردار باشد به تنهایی نمی تواند پاسگوی نیازهای روانی و تربیتی کودکان، نوجوانان و جوانان باشد.

دانش آموزان همواره ساعاتی را در مدرسه به تحصیل علم می پردازند و بخش دیگری از اوقات خود را در خانه و همراه با والدین می گذرانند.

اما زمان دیگری نیز وجود دارد که در سازندگی و یا به هم ریختن شخصیت آنان نقش چشمگیری دارد و آن زمانی است که دانش آموزان همواره ساعاتی را نه در مدرسه و نه در خانه اند و به اصطلاح در اوقات فراغت خود به سر می برند، لذا در مقوله پر کردن و غنی سازی اوقات فراغت دانش آموزان همیشه سوالاتی نظیر غنی سازی اوقات در کجا، چگونه و زیر نظر چه کسانی و با استفاده از کدام امکانات و بر اساس چه برنامه ای و چه مصالحی به ذهن والدین و افراد مختلف جامعه خطور می کند.

آن چه مشخص است مجموعه عوامل و متغیرهای مختلفی در نحوه گذران فراغت دانش آموزان موثر است.

از جمله می توان به متغیرهای اجتماعی و فرهنگی (تحصیلا ت، پایگاه اجتماعی، فرهنگ ملی و اعتقادات دینی، موقعیت طبقاتی و…)

متغیرهای اقتصادی (شغل و درآمد: کالاها و خدمات فراغتی، نقش اقتصاد فراغتی و گردشگری و…)

متغیرهای فردی و شخصی (جنسیت، سن و مرحله زندگی و …)

متغیرهای خانوادگی (نقش ازدواج، مراحل زندگی خانوادگی ، هویت و فرهنگ خانوادگی و…)

و همچنین عوامل مدیریتی (نقش دولت، نقش بخش خصوصی، نهادهای داوطلب، مدیریت کارآمد، تبلیغات و…) اشاره کرد.

بر این اساس در این نوشتار به بررسی اوقات فراغت دانش آموزان در خانوارهای متعلق به طبقه متوسط شهری  با ویژگی های تعریف شده برای این طبقه اجتماعی خواهیم پرداخت و نگاهی گذرا به برنامه ها و امکانات موجود جهت بهره مندی این بخش از جامعه از اوقات فراغت در فصل تابستان خواهیم داشت.

با توجه به اهداف برنامه ریزی و مدیریت فراغت می توان تمام فعالیت های فراغتی را در هفت گروه دسته بندی کرد که خانواده ها بر حسب علائق و امکانات خود برخی از آن ها را برای فرزندان خود بر می گزینند.

  • ۱- انواع ورزش ها و بازی های
  • ۲- انواع فعالیت های هنری، فرهنگی و صنایع دستی
  • ۳- انواع فعالیت های علمی، آموزشی و پژوهشی
  • ۴- انواع فعالیت های داوطلبانه گروهی و اجتماعی
  • ۵- انواع سرگرمی ها، بازی ها و تفریحات عامه پسند
  • ۶- انواع فعالیت های گردشگری، مسافرت و سیاحت
  • ۷- انواع فعالیت های دید و بازدید، خرید تفریحی و شهرگردی

شاید ابتدایی ترین برنامه  تفریحی که هر دانش آموز به همراه خانواده خود در ایام تابستان از آن برخورددار خواهد بود، سفر و گشت و گذار در طبیعت و مناظر دیدنی و تاریخی کشورمان و دید و بازدید با اقوام و آشنایان خود باشد چرا که همه ساله در ایام تابستان این مهم بخشی از اواقات فراغت بزرگسالان را نیز به خود اختصاص داده است.

نکته حائز اهمیت برای والدین این است که صرف همراه کردن فرزندان با خود در مسافرت های خانوادگی نمی تواند در بر دارنده نقاط مثبت و کاربردی در جهت پر کردن اوقات فراغت آنان باشد بلکه برنامه ریزی مناسب برای آموزش فرهنگ، آداب و رسوم و جاذبه های گردشگری مناطق مختلف کشور به فرزندان در حین مسافرت، نکته ای است که نباید از آن غفلت ورزید و این موضوع قطعا بر تقویت و پرورش فرزندان موثر است و زمینه ورود او را به صحنه اجتماع فراهم می آورد.

ورزش و تربیت بدنی از جمله  فرصت هایی است که در ایام تعطیلات تابستانی حجم عمده ای از اواقات فراغت دانش آموزان را به خود اختصاص می دهد.

ورزش به خودی خود حس ابتکار در کودکان را تقویت می کند و در محدوده توانایی های ذهنی، جسمی، عاطفی و اجتماعی آنان تاثیر شگرفی بر جای می نهد و تجارب و پیشرفت هایی نصیب آنان می کند.

 کودکان و نوجوانان از طریق ورزش و تربیت بدنی در برابر صفت های منفی ایستادگی پیدا خواهند کرد و به همین دلیل اجرای مسابقه و گنجاندن آن در برنامه های ورزشی کودکان، نباید نادیده گرفته شود.

در این مقوله نیز ذکر نکاتی ساده اما پر اهمیت ضروری است، توجه به این نکته که کامیابی هرکودک باید با توجه به توانایی های خود او سنجیده شود نه نسبت به دیگر کودکان همسن او و باید به کودکان یاد داد در انجام مسابقه های ورزشی، بدون توقع پیروزی حتمی، بیشترین سعی خود را به کار گیرند. این امر باعث می شود کودکان در صورت باخت مسابقه، زیاد مایوس نشوند.

از سویی دیگر، توجه به آموزش های اصولی و پایه ای ورزش های مادر از جمله شنا و آمادگی جسمانی از طرق صحیح و استاندارد آن، نباید مورد غفلت قرار گیرد و در بعد ورزش های قهرمانی نیز توجه دقیق به استعداد و توان جسمی و روحی کودکان و در کنار آن میزان علاقه مندی آنان به رشته های ورزشی نکاتی است که والدین می بایست به آن مبادرت ورزند.

در این بین متولیان دولتی نیز نقشی به مراتب مهم تر را بر عهده دارند و در این زمینه مسئولیت سنگینی بر دوش آنهاست.

توسعه و گسترش فضاها و امکانات ورزشی از قبیل، مدارس و باشگاه های ورزشی استاندارد و ایمن، توسعه اماکن ورزشی در محلات مختلف جهت گسترش ورزش محله محور، اختصاص بودجه و یارانه های ویژه جهت استفاده دانش آموزان از امکانات ورزشی کشور در ایام تعطیلات تابستانی تنها بخشی از وظایف دولت در قبال دانش آموزان است که متاسفانه در طی سالهای اخیر کمتر بدان توجه شده است.

از ورزش که بگذریم موضوع مهم دیگر، تمایل نسل جدید دانش آموزان به بازیهای رایانه ای است که خود می تواند به چالشی برای استفاده بهینه از اوقات فراغت فرزندان بدل شود.

باتوجه به اینکه هر روز بازیهای جدیدی با متدی کاملا پیشرفته وارد بازار می شود، عملا دوری بچه ها از دسترسی به آنها غیرممکن است، اما آنچه باید مورد دقت نظر مسئولان امر آموزش قرار گیرد این است که باید این اوقات فراغت به گونه ای برای دانش آموزان پر شود که نحوه استفاده صحیح از این ابزارها و فن آوری ها را به آنها آموزش دهد.

اما چالش اصلی میان والدین و فرزندان در ایام تعطیلات تابستانی به اصرار زیاد خانواده ها برای حضور فرزندان خود در انواع و اقسام کلاس های فوق برنامه از یک سو و عدم میل و رغبت فرزندان برای حضور در محیط های آموزشی در ایام تعطیلات تابستانی از سوی دیگر بروز می یابد.

خانواده ها می کوشند تا با پایان یافتن امتحانات فرزندان خود را به کلاس های مختلف بفرستند تا به گمان خویش اوقات مفرحی را برای آنها فراهم سازند که البته اگر پای درد و دل خود فرزندان بنشینیم قطعاً نظری مخالف نظر والدین خویش خواهند داشت. ثبت نام در کلاس های متعدد گرچه برای آمادگی دانش آموز برای شروع سال تحصیلی جدید بسیار مفید و ارزنده است ولی هیچ گونه تفریح، شادی و نشاطی برای او به همراه ندارد چرا که همچنان استرس درس خواندن و سر کلاس جواب دادن را برای فرزند تداعی می کند.

متاسفانه در جامعه ما از میان کلاس های متعدد تابستانی با هزینه ها و شهریه های مختلف آنچه که کمتر مورد توجه قرار می گیرد بحث مطالعه و تاثیر شگرف آن بر رشد ذهنی و خلاقیت فرزندان است. از آنجا که فرهنگ مطالعه و کتابخوانی در جامعه ما جایگاه خود را به دست نیاورده، ایجاد رغبت و عادت به مطالعه در کودکان و نوجوانان کمی سخت تر از مسائل دیگر انجام پذیر است و راهکارهای متعددی را می طلبد که مطمئناً خانواده ها بیشترین سهم را در امر آشتی کودکان با کتاب دارند.

در این زمینه توجه خانواده به علائق فرزندان جهت انتخاب کلاس های فوق برنامه حائز اهمیت است و از سویی شیوه آموزش در این کلاس های تابستانی نیز می بایست تفاوتی چشمگیر با ایام تحصیل در مدرسه داشته باشد تا استرس دوران مدرسه را برای کودکان به همراه نیاورد.

شواهد و قراین زیادی حاکی از آن دارد که هنوز امتحانات فرزندان به پایان نرسیده که والدین لیست بلند بالایی از کلاسهای زبان، کامپیوتر، نقاشی و… را در مقابل دیدگان آنان قرار می دهند با صرف هزینه های هنگفت به خیال خود اوقات فراغت خوب و پرآب و رنگی برای آنها تدارک می بینند.

البته اینکه والدین تا بدین حد به فکر آموزش فرزندان خود هستند شایسته تقدیر است چون اگر این ایام مفید به بطالت و بی برنامگی و صرفاً پای تلویزیون و کامپیوتر نشستن گذرانده شود به هیچ وجه شایسته نیست، اما نباید برنامه ها فشرده و خسته کننده باشد که بچه ها به جای سه ماه تعطیلی به سه ماه اضافه کاری بروند!

به علاوه برخی از آموزشگاه که نگاه تجاری به این مسئله دارند آن طور که باید و شاید از محتوا و غنای بالای علمی برخوردار نیستند و این نکته ای است که والدین باید قبل از ثبت نام فرزندان خود در این کلاسها دقت نمایند.

اگر معتقدیم که اوقات فراغت یکی از موقعیت های بسیار مناسبی است که فرد می تواند با استفاده از آن به شناسایی و تقویت استعدادهای خود بپردازد بنابراین این اوقات بهترین زمان برای شناسایی علایق و استعدادهای فردی و نیز انتخاب راه و مسیر زندگی حرفه ای فرد در زمینه های مختلف اعم از علمی، ورزشی، هنری، فنی و… است، اما متأسفانه در کشور ما نحوه استفاده صحیح از اوقات فراغت، الگوسازی و فرهنگ سازی نشده است.

باید فرد از سنین کودکی با انواع مشاغل، علوم، ورزش، هنر و ابزارهایشان آشنا شود و در این حین وظیفه مربی و والدین نیز شناخت استعدادها و علایق کودک و شناسایی این استعدادهاست. به عبارت دیگر کودک، از همان سنین پایین راه و مسیر زندگی خود را انتخاب می کند و دیگران نیز در این راه باید به وی کمک کنند. این کودک در آینده یک هنرمند نقاش، معمار، دکتر، ورزشکار، مهندس و… می شود اما شاهدیم که در برخی موارد برنامه های فراغتی فرزندان بدون در نظر گرفتن استعدادها و علایق فرزند توسط والدین و بیشتر در زمینه های درسی مثل رفتن به کلاس زبان یا نهایتا کلاس آموزش کامپیوتر انتخاب می شود.

در پایان به ذکر بسنده خواهیم کرد که به عقیده بسیاری از کارشناسان و صاحب نظران در صورتی که برای اوقات فراغت دانش آموزان برنامه ریزی صورت نگیرد و چاره ای اندیشیده نشود و این سرمایه های کشور به حال خود رها شوند بسیاری از معضلات اجتماعی که در آینده گریبان خود و جامعه را خواهد گرفت در همین ایام به ظاهر کوتاه، بنیان نهاده می شود و در عوض اگر از اوقات فراغت به خوبی استفاده شود می تواند به دورانی اثرگذار در زندگی حال و آینده کودکان و نوجوانان تبدیل شود اما متاسفانه در بسیاری از مواقع چنین اتفاقی نمی افتد.

این مطلب را در شبکه های اجتماعی به اشتراک بگذارید
Skyscraper large